Məktəbyaşlı dövrdə uşaqlar birinci sinfə getdiyi zaman bəzi oxu və yazı problemləri yaşamağa başlayırlar. Bu normal hal kimi qarşılanır. Lakin bəzi hallarda uşaqlar ümumiyyətlə yazıda həddindən çox səhvlər edirlər. İbtidai məktəbdə bəzi valideynlər uşağının müəyyən bir disqrafiya problemi olduğunu öyrəndikdə təəccüblənirlər: uşaq demək olar ki, bircə sözü səhvsiz yaza bilmir, halbuki o, tam inkişaf etmiş kimi görünür və zehni inkişafda heç bir problem yoxdur. Disqrafiya nədir və necə müalicə olunur?
Disqrafiya mütləq açıq simptomlara malikdir, lakin yalnız bir mütəxəssis, əksər hallarda danışma terapevti dəqiq diaqnoz qoya bilər. Disqrafiya öz-özünə keçmir və uşağın sonrakı təhsilinə mane olur. Buna görə də problemi aradan qaldırmadan, bilik, bacarıq və vərdişləri mənimsəmək demək olar ki, mümkün olmayacaqdır. Disqrafiya nədir? Uşağın disqrafiyasının olub olmadığını necə bilmək olar? Bir qayda olaraq, valideynlər və müəllimlər uşağın yazı ilə bağlı problemlərini (disqrafiya) yalnız yazmağı öyrəndikdən sonra, yəni ibtidai sinifdə xüsusilə birinci sinifdə öyrənirlər. Disqrafiya, uşağın fonetik səhvləri, səsləri qeyd etməsində səhvləri olan sözləri yazdıqda spesifik yazı pozuntusudur. “p” əvəzinə “b”, “t” əvəzinə “d” yazır, hecaları səhv düzəldir, əlavə hərflər əlavə edir, bəzi hərfləri atlayır, bir neçə sözü birlikdə yazır.
Disqrafiyanı sadəcə qrammatika qaydalarını bilməmək kimi düşünmək olar, lakin problem daha mürəkkəbdir. Əksər hallarda disqrafiya disleksiya, oxu problemi ilə birlikdə özünü göstərir və uşaqda nitq problemləri və digər fiziki funksiyaların pozulması ilə şərtlənir. Bu pozğunluğun səbəbləri çox fərqli ola bilər: doğuş travması, infeksiyalar, genetik faktorlar, təhsilə etinasız yanaşma. Əslində, disqrafiya diaqnozu qoyulmuş uşaq səhvsiz yaza bilməz, çünki nitq, eşitmə, görmə və motor analizatorlarının işi pozulur, uşaq məlumatı emal edə bilmir. Dördpendirli pizza
Disqrafiyanın bir sıra növləri ayırd edilir.
Akustik - Bu vəziyyətdə uşaq səsləri düzgün tələffüz edir, lakin onları səs baxımından oxşar olanlarla qarışdırır (kar səsli: b-p, d-t, s-s).
Optik - Optik disqrafiyası olan uşaq hərfləri yazmaqda və ayırd etməkdə çətinlik çəkir: o, lazımsız elementlər əlavə edir (çubuqlar, tire, dairələr), lazım olanları atlayır, hətta əks istiqamətdə güzgü şəklində yazır).
Dilin təhlili və sintezi problemlərinə görə disqrafiya - Yazıda bu problemi olan uşaq bütöv sözləri atlaya və ya təkrarlaya, hecaları və hərfləri yerlərdə yenidən düzəldə, müxtəlif sözləri birlikdə yaza bilər.
Aqrammatik disqrafiya - Bir qayda olaraq, 1-2-ci siniflərdən sonra aşkar edilir, çünki sözlərin yazılması qaydalarını ("yaxşı pişik", "gözəl günəş" və s.)mənimsəyirlər. amma bu hal xüsusi bilik tələb edir. Yəni, bu problem uşağın sözləri mənsubiyyətinə və halına görə düzgün qura bilməməsi, sifət və isimi uzlaşdıra bilməməsi ilə bağlıdır. Belə problem ikidilli (ikidilli) ailələrdə, eləcə də uşağa qeyri-ana dili öyrədildikdə müşahidə oluna bilər.
Ümumiyyətlə, həm valideynlərin, həm mütəxəssislərin, həm də uşağın özünün müəyyən səyləri ilə disqrafiya müalicə və koorreksiya edilə bilər. Əlbəttə ki, bu, sürətli proses deyil, uzunmüddətli xarakter daşıyır: yazı, nitq və oxumaqda disqrafiya və əlaqəli pozğunluqları tamamilə aradan qaldırmaq üçün aylar və ya illərlə sistematik təcrübə tələb oluna bilər. Disqrafiyanı aradan qaldırmaq üçün bir çox texnika və məşq üsulları hazırlanmışdır. Bunu disleksiya və disqrafiyadan əziyyət çəkən məşhur insanlar da təsdiqləyir.
Adətən disqrafiya uşağa dərs deyən müəllim tərəfindən bildirilir. Problemin aradan qaldırılmasında ilkin mərhələ loqoped və psixonevroloqla əlaqə qurmaqdır. Korreksiya prosesində əsas işi loqoped həyata keçirir: o, beynin hər iki yarımkürəsini inkişaf etdirir, səsləri ayırd etməyi, tələffüz etməyi və yazmağı öyrədir. Disqrafiya problemini aradan qaldırmaq üçün müəllim, valideyn və loqopedin birgə fəaliyyəti əsas şərtlərdəndir. Loqopedik iş düzgün yerinə yetirilərsə disqrafiya problemini aradan qaldırmaq mümkündür. Disleksiya olan uşaqlar məktəbdə dərslərdən geri qaldıqları üçün özünə inam hisslərini itirə bilirlər. Buna bağlı olaraq onlarda digər psixolojik problemlərin də ortaya çıxması mümkündür. Bundan əlavə disleksiya problemli uşaqlar incə düşüncəli və həssas olduqları üçün məktəbdəki yaşıdları tərəfindən mənfi yöndə reaksiyalara məruz qaldıqları zaman daxilən çox zədələnirlər.
Disqrafiya diaqnozu qoyulan uşaqlarda hər gün ən azı 10-15 dəqiqə yazı yazma çalışmaları edilməlidir. Təlimə marağı olmayan uşaqlarda bu prosesi əyləncəli şəkildə etmək daha məsləhətlidir və məqsədəuyğundur. Hər şeydən əvvəl, səslər uşaqlara tam aydın olmalıdır. Məsələn, uşağa “B” hərfini yaz dediyiniz zaman, onu” bı” şəklində tələffüz etsəniz, uşaq əlbəttə “B” deyil, “Bı” kimi yazacaq. Ona görə də, hər bir səs düzgün tələffüz etməyi bacarmalısınız. Müxtəlif yazı ləvazimatları və kağız növlərini (xüsusilə, qrafik kağız (kiçik damalara bölünmüş) daha faydalı ola bilər) sınaqdan keçirin və evdə əlavə təmrinlər etməyə onları təşviq edin. Disqrafiyadan əziyyət çəkən uşaqların məlumatı dərk etdiyini, lakin onu yazıya çevirməkdə problemləri olduğunu nəzərə alaraq, onların biliyini qiymətləndirmək üçün yazı tapşırıqlarının ən yaxşı vasitə olub-olmadığı barədə düşünün. Mümkün olduqca, onlara tapşırıqları şifahi yerinə yetirməyə imkan yaradın. Materialın surətini uşaqlara əvvəlcədən verin, yaxud mühazirə zamanı səsyazma cihazından istifadələrinə icazə verin. Yaxşı inşa yazmağın yollarını öyrədin. Bu, sinifdə hər kəsin faydalana biləcəyi bir mövzudur. Bütün şagirdlərə plan qurmaq və inşa yazmağın (uzun və ya qısalığından asılı olmayaraq) düzgün yollarını öyrədin. Bu bacarıqlar disqrafiyadan əziyyət çəkənlər üçün xüsusilə çətindir, odur ki, onların bu mərhələləri tam başa düşdüyünü dəqiqləşdirin.
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin
Xüsuli Təhsil kafedrasının müəllimi,
Qurbanova Könül Bayram qızı
Telegram kanalımız
