2001-ci il sentyabrın 11-də Amerika Birləşmiş Ştatlarında törədilən dəhşətli terror hücumlarından tam 25 il ötür. Həmin gün baş verənlər təkcə bir ölkənin deyil, bütün dünyanın siyasi, hərbi, iqtisadi və sosial xəritəsini kökündən dəyişərək XXI əsrin geosiyasi nizamını formalaşdıran ən böyük dönüm nöqtəsinə çevrildi.
Sentyabrın 11-i səhər saatlarında radikal islamçı "Əl-Qaidə" terror təşkilatına mənsub 19 nəfərlik kamikadze qrupu ABŞ-nin şərq sahilindəki müxtəlif hava limanlarından havalanan 4 mülki sərnişin təyyarəsini ələ keçirdi. Təyyarələrin seçilməsi təsadüfi deyildi; qitələrarası uzun məsafəyə uçduqları üçün yanacaq çənləri ağzınadək dolu idi və bu da onları nəhəng canlı bombaya çevirirdi.
Saat 08:46-da "American Airlines" şirkətinə məxsus 11 nömrəli reys Nyu-Yorkdakı Ümumdünya Ticarət Mərkəzinin Şimal qülləsinə çırpıldı. Çox keçmədən, saat 09:03-də "United Airlines" şirkətinin 175 nömrəli reysi canlı efirdə bütün dünyanın gözü qarşısında Cənub qülləsinə çırpıldı. Bu an hücumun təsadüfi qəza deyil, təşkil olunmuş terror aktı olduğunu sübut etdi. Saat 09:37-də "American Airlines" şirkətinin 77 nömrəli reysi Vaşinqtonda ABŞ Müdafiə Nazirliyinin (Pentaqon) binasına çırpılaraq binanın bir hissəsini dağıtdı. "United Airlines" şirkətinin 93 nömrəli reysi isə sərnişinlərin və ekipaj üzvlərinin terrorçulara göstərdiyi qəhrəmanlıq müqaviməti nəticəsində Vaşinqtondakı hədəfinə (Ağ Ev və ya Kapitoliy) çatmayaraq saat 10:03-də Pensilvaniya ştatının Şenksvill ərazisində boş bir sahəyə düşdü. Dominos pizza
Hücumlar nəticəsində Ümumdünya Ticarət Mərkəzinin hər iki 110 mərtəbəli əkiz qülləsi ağır zərbəyə və yanğına tab gətirməyərək tamamilə çökdü. Bu fəlakətdə 102 ölkənin vətəndaşı olmaqla, ümumilikdə 2977 nəfər (246 təyyarə sərnişini, 2606 Nyu-Yorkda, 125 Pentaqonda) məsum insan həyatını itirdi, 6 mindən çox insan yaralandı. Xilasetmə işləri zamanı yanğını söndürməyə çalışan 343 yanğınsöndürən və 71 hüquq-mühafizə əməkdaşı da həlak oldu.
Misli görünməmiş bu terror aktının planı və maliyyələşdirilməsi "Əl-Qaidə" təşkilatının lideri Usamə bin Laden tərəfindən həyata keçirilmişdi. Hücum ideyasının ilkin müəllifi "Əl-Qaidə"nin əməliyyat rəhbəri Xalid Şeyx Məhəmməd, yerindəki koordinasiyası və ilk təyyarənin idarə edilməsi isə misirli Məhəmməd Ətta tərəfindən icra olunmuşdu. Terrorçular ABŞ-də aylarla mülki aviasiya məktəblərində uçuş təlimləri keçmiş, təyyarələri ələ keçirmək üçün xüsusi hazırlıq görmüşdülər. Usamə bin Laden hücumların əsas səbəbi kimi ABŞ-nin Yaxın Şərqdəki hərbi iştirakını, İsrailə verdiyi birtərəfli dəstəyi və İraqa qarşı tətbiq edilən sanksiyaları göstərmişdi.
11 Sentyabr hücumları dünyada təhlükəsizlik və xarici siyasət anlayışını kökündən yenilədi. ABŞ Prezidenti Corc Buş "Terrorla Qlobal Mübarizə" doktrinasını elan etdi və 2001-ci ilin oktyabrında NATO müttəfiqlərinin dəstəyi ilə Əfqanıstana hərbi müdaxilə başlandı, 2003-cü ildə isə İraq işğal olundu. Eyni zamanda qlobal aviasiya təhlükəsizliyi qaydaları tamamilə sərtləşdirildi, hava limanlarında yeni skanerlər, maye məhdudiyyətləri və zirehli pilot kabinələri tətbiq olundu. ABŞ-də Daxili Təhlükəsizlik Nazirliyi yaradıldı və "Patriot Act" kimi qanunlarla kəşfiyyat orqanlarının səlahiyyətləri genişləndirildi. Dörddəbir əsr keçməsinə baxmayaraq, 11 Sentyabrın yaratdığı geosiyasi dalğalar və qlobal təhlükəsizlik arxitekturası bu gün də öz təsirini saxlamaqdadır.
Nazim Hacıyev
Telegram kanalımız
