2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin cəbhə boyu törətdiyi genişmiqyaslı təxribatlara cavab olaraq Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələri tərəfindən həyata keçirilən "Dəmir Yumruq" əks-hücum əməliyyatı xalqımızın otuz illik torpaq nisgilinə son qoyan şanlı Zəfər yolunun başlangıcı oldu. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən bu tarixi hərbi kampaniya ölkəmizin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası ilə nəticələndi. 44 gün davam edən Vətən müharibəsi yalnız Azərbaycanın hərb tarixinə deyil, həm də dünya hərb elminin müasir salnaməsinə qızıl hərflərlə yazılan unikal bir hərbi-siyasi zəfər nümunəsinə çevrildi.
Müharibənin ilk günlərindən etibarən Azərbaycan Ordusu yüksək peşəkarlıq, mütəşəkkillik və misilsiz rəşadət nümayiş etdirərək düşmənin illərlə qurduğu mühəndis-istehkam xətlərini və dərin eşelonlaşdırılmış müdafiə sədlərini sürətlə yararaq irəliləməyə başladı. Sentyabrın 27-də dərhal işğaldan azad edilən ilk kəndlər — Füzuli rayonunun Qaraxanbəyli, Qərvənd, Kənd Horadiz, Yuxarı Əbdürrəhmanlı, Cəbrayıl rayonunun Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndləri orduya və xalqa böyük ruh yüksəkliyi bəxş etdi. Əməliyyatların ilk həftəsində, oktyabrın 3-də hərbi strategiya baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edən Tərtər rayonunun Suqovuşan qəsəbəsinin işğaldan azad edilməsi düşmənin şimal istiqamətindəki təchizat və idarəetmə sisteminə ağır zərbə vurdu, eyni zamanda Sərsəng su anbarından gələn suyun yenidən Azərbaycan torpaqlarına axmasını təmin etdi.
Cənub cəbhəsində aparılan ardıcıl və planlı hərbi əməliyyatlar nəticəsində oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhəri və rayonun bir sıra kəndləri düşmən tapdağından təmizləndi, bu da Araz boyu irəliləyiş üçün geniş imkanlar açdı. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin dinamik manevrləri qarşısında aciz qalan Ermənistan ordusu ağır itkilər verərək geriləməyə məcbur oldu. Müharibə dövründə 5-ci növ müharibə taktikalarından — PUA və "Bayraktar TB2", "Harop" kimi pilotsuz uçuş aparatlarından, yüksək dəqiqlikli raket sistemlərindən və artilleriyadan ustalıqla istifadə olunması düşmənin milyardlarla dollar dəyərində olan hərbi texnikasını, o cümlədən S-300 zenit-raket komplekslərini və tanklarını sıradan çıxardı.
Oktyabrın 9-da Hadrut qəsəbəsinin azad edilməsi hərbi mütəxəssislər üçün gözlənilməz, müharibənin gedişatında isə əsas sınma nöqtələrindən biri oldu. Keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin inzibati ərazisinə daxil olan Hadrutun nəzarətə götürülməsi düşmənin müdafiə sistemini darmadağın etdi və Azərbaycan ordusunun Şuşa istiqamətində irəliləməsi üçün strateji placdarm yaratdı. Hadrut əməliyyatı Azərbaycan xüsusi təyinatlılarının sıldırım dağlar və keçilməz meşələrlə irəliləyərək göstərdiyi taktiki üstünlüyün bariz sübutu idi.
Azərbaycan Ordusunun Araz boyu uğurlu hücumu oktyabrın 17-də Füzuli şəhərinin azad olunması ilə davam etdi. Füzulinin azad edilməsi Ermənistanın cənub-şərq müdafiə xəttinin tam fəaliyyətsiz qalması demək idi. Oktyabrın 18-də Xudafərin körpüsünün üzərində Azərbaycan bayrağının qaldırılması yalnız hərbi deyil, həm də böyük mənəvi-tarixi məna kəsb edərək xalqımızın milli qürurunu coşdurdu.
Oktyabrın 20-də Zəngilan şəhərinin, oktyabrın 22-də isə Ağbənd qəsəbəsinin azad edilməsi ilə Azərbaycan-İran dövlət sərhədi tam nəzarətə götürüldü. Oktyabrın 25-də Qubadlı şəhərinin işğaldan azad edilməsi ilə Azərbaycan ordusu Ermənistanla Laçın dəhlizini bağlamaq və Şuşaya doğru həlledici zərbə vurmaq üçün strateji yüksəklikləri nəzarətə aldı.
Müharibənin Zirvə nöqtəsi və taleyini həll edən döyüş Şuşa əməliyyatı oldu. Qarabağın tacı, keçilməz qala hesab edilən Şuşa şəhəri hər iki tərəf üçün həm hərbi, həm də psixoloji baxımdan müharibənin taleyini müəyyənləşdirən əsas məntəqə idi. Azərbaycanın Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri ağır artilleriya və texnikanın keçə bilmədiyi keçilməz meşələrdən, sıldırım qayalardan, dərələrdən keçərək hafif silahlar, bıçaqlar və şəxsi şücaətləri hesabına Şuşaya daxil oldular. 2020-ci il noyabrın 8-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Şəhidlər Xiyabanından xalqa müraciətində Şuşa şəhərinin işğaldan azad edildiyini müjdələdi. Əlbəyaxa döyüşlər, görünməmiş qəhrəmanlıq və taktiki məharətlə azad edilən Şuşanın süqutu Ermənستان ordusunun tam mənəvi və hərbi iflası demək idi.
Şuşanın azad edilməsindən dərhal sonra, noyabrın 9-da daha 70-dən çox kəndin və strateji yüksəkliklərin azad olunması düşməni kapitulasiya aktına imza atmamağa başqa yol qoymadı. 2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ermənistanın baş naziri və Rusiya Federasiyasının Prezidenti tərəfindən üçtərəfli Bəyanat imzalandı. Bu Bəyanat Ermənistanın hərbi məğlubiyyətini rəsmiləşdirən kapitulasiya aktı idi. Bəyanatın şərtlərinə əsasən, bir güllə belə atılmadan noyabrın 20-də Ağdam rayonu, noyabrın 25-də Kəlbəcər rayonu, dekabrın 1-də isə Laçın rayonu Azərbaycana təhvil verildi.
44 gün davam edən Vətən müharibəsində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri 5 şəhər, 4 qəsəbə, 286 kənd, yüzlərlə strateji yüksəkliyi işğaldan azad etdi. Müharibə gedişində düşmənin 339 tankı, 150-dən çox zirehli texnikası, 300-dən çox artilleriya və raket sistemi, onlarla hava hücumundan müdafiə vasitəsi məhv edildi və ya hərbi qənimət kimi götürüldü. Ermənistan ordusunun hərbi texnika və infrastrukturuna vurulan zərər milyardlarla dollarla ölçüldü. Bu parlaq qələbə nəticəsində BMT Təhlükəsizlik Şurasının 30 ilə yaxın kağız üzərində qalan 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri Azərbaycan dövlətinin öz gücü ilə icra olundu.
Bu tarixi Zəfər yalnız hərbi meydanda deyil, diplomatik, informasiya və siyasi müstəvidə də qazanılan böyük bir uğurdur. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev müharibə dövründə xarici kütləvi informasiya vasitələrinə verdiyi 30-dan çox müsahibə ilə beynəlxalq ictimaiyyətə həqiqətləri çatdırdı, informasiya blokadasını yardı və təzyiqləri dəf etdi. Azərbaycan xalqının "Dəmir Yumruq" kimi birliyi, ordumuzun peşəkarlığı və dövlətimizin karizmatik liderliyi birləşərək Cənubi Qafqazda tamamilə yeni geopolitik reallıq yaratdı, regiona sülh, ədalət və inkişaf üçün yeni imkanlar gətirdi.
Nazim Hacıyev
Məqalə Azərbaycan Respublikası Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə “Gənc nəslin milli mənlik şüurunun inkişaf etdirilməsi və vətənpərvərlik hisslərinin tərbiyəsi” istiqaməti üzrə hazırlanıb.
Telegram kanalımız
