Sənaye inqilabının ilk dövrlərində fabriklərdə iş şəraiti olduqca ağır, iş saatları isə dözülməz dərəcədə uzun idi. 18-ci əsrin sonları və 19-cu əsrin əvvəllərində işçilər, o cümlədən uşaqlar, gün ərzində 10 ilə 16 saat arasında çalışmaq məcburiyyətində qalırdılar. Bu gərgin rejim insanların həm fiziki, həm də mənəvi sağlamlığına ciddi zərbə vururdu. Məhz bu ağır şərtlər fonunda işçilərin hüquqlarını qorumaq və daha insani bir həyat standartı yaratmaq naminə mübarizə dalğası başladı.
“Yeni Sabah” xəbər verir ki, gündəlik 8 saatlıq iş rejimi ideyasının ilk böyük müdafiəçilərindən biri uelsli sosial islahatçı Robert Ouen oldu.
O, 1817-ci ildə "Səkkiz saat iş, səkkiz saat istirahət, səkkiz saat yuxu" şüarını ortaya ataraq, ideal gün bölgüsünün formulunu təklif etdi. Ouenin bu yanaşması işçilərin təkcə istehsal vasitəsi olmadığını, onların şəxsi inkişafı və istirahəti üçün də zamana ehtiyac duyduqlarını vurğulayırdı. Lakin bu ideyanın qanunvericilikdə və real həyatda öz əksini tapması onilliklər boyu davam edən qanlı və qətiyyətli mübarizələr tələb etdi. Toyuqlu pizza
Bu hərəkatın ən mühüm tarixi mərhələlərindən biri ABŞ-ın Çikaqo şəhərində baş verdi. 1 may 1886-cı ildə on minlərlə işçi 8 saatlıq iş günü tələbi ilə ümumi tətilə çıxdı. Bir neçə gün davam edən nümayişlər "Haymarket hadisəsi" kimi tanınan və ölümlərlə nəticələnən faciəvi toqquşmaya çevrildi. Bu qanlı hadisələr beynəlxalq fəhlə hərəkatının simvoluna çevrildi və sonradan 1 May tarixinin Dünya İşçilərinin Həmrəyliyi Günü kimi qeyd olunmasının əsasını qoydu.
İş dünyasında real dəyişikliyin mümkünlüyünü sübut edən ən böyük praktiki addım isə 1914-cü ildə avtomobil maqnatı Henri Ford tərəfindən atıldı. Ford öz zavodlarında iş saatını 9 saatdan 8 saata endirdi və eyni zamanda minimum gündəlik əməkhaqqını iki qat artıraraq 5 dollar etdi. Bu addım sadəcə xeyriyyəçilik deyil, həm də dahiyanə bir biznes strategiyası idi. Nəticədə zavodlarda məhsuldarlıq kəskin şəkildə artdı, kadr axını dayandı və daha çox istirahət vaxtı olan işçilər həm də Fordun istehsal etdiyi avtomobillərin alıcılarına çevrildilər. Fordun bu uğurlu təcrübəsi digər sənaye sahələrinə də nümunə oldu.
Birinci Dünya müharibəsindən sonra, 1919-cu ildə Beynəlxalq Əmək Təşkilatının (ILO) yaradılması ilə 8 saatlıq iş günü qlobal bir standarta çevrilməyə başladı. Təşkilatın qəbul etdiyi ilk konvensiya məhz iş saatlarının məhdudlaşdırılması ilə bağlı idi. Zamanla inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr bu normanı öz əmək qanunvericiliklərinə daxil etdilər.
Bu gün fərqli sektorlarda daha çevik qrafiklər və ya 4 günlük iş həftəsi kimi yeni modellər müzakirə edilsə də, Henri Fordun populyarlaşdırdığı və Robert Ouenin xəyalını qurduğu 8 saatlıq iş günü hələ də qlobal əmək bazarının əsas sütunu olaraq qalmaqdadır. Bu standart, sadəcə bir zaman çərçivəsi deyil, bəşəriyyətin insan ləyaqəti və iş-həyat balansı uğrunda apardığı uzunmüddətli mübarizənin ən böyük qələbəsidir.
Nazim Hacıyev
Telegram kanalımız
