Beynəlxalq hüquq müstəvisində dövlətlərin öz haqlı mövqelərini sübut etməsi yalnız hüquqi sənədlər və quru faktlarla məhdudlaşmır; bu prosesdə mədəniyyət ən güclü və təsirli "yumşaq güc" (soft power) aləti kimi çıxış edir.
Beynəlxalq tribunalar, mahiyyət etibarilə, yalnız qanunların tətbiq olunduğu məkanlar deyil, həm də milli kimliyin, tarixi yaddaşın və ədalət axtarışının toqquşduğu intellektual arenalardır. Azərbaycan kontekstində mədəniyyətin bu tribunalardakı rolu, xüsusilə Ermənistanın işğalçılıq siyasəti və onun nəticələri ilə bağlı aparılan hüquqi mübarizələrdə aydın şəkildə özünü büruzə verir. Mədəni irs, bir xalqın torpaq üzərindəki tarixi mövcudluğunu təsdiqləyən ən təkzibedilməz pasportdur.
Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi və ya İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi kimi qurumlarda irqi ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması və ya mülkiyyət hüquqlarının bərpası ilə bağlı qaldırılan iddialarda Azərbaycanın mədəniyyət nümunələri—dağıdılmış məscidlər, yer üzündən silinmiş abidələr və mənimsənilmiş musiqi irsi—siyasi həqiqətlərin ən obyektiv şahidi funksiyasını yerinə yetirir. Dördpendirli pizza
Siyasi həqiqətlərin çatdırılmasında mədəniyyətin gücü ondadır ki, o, mürəkkəb siyasi terminologiyanı və statistik məlumatları insani bir dilə çevirir. Bir xalqın muğamı, xalçası və ya memarlıq üslubu beynəlxalq müstəvidə təqdim edildikdə, bu, sadəcə estetik nümayiş deyil, həm də həmin coğrafiyanın mənəvi sərhədlərinin cızılmasıdır.
Məsələn, Qarabağın işğalı dövründə mədəni irsimizin məhv edilməsi faktı beynəlxalq tribunalar qarşısında çıxarılarkən, bu, təkcə maddi zərər kimi deyil, bir xalqın yaddaşını silmək cəhdi—mədəni soyqırım (urbicide və culturicide) kimi xarakterizə olunur. Bu yanaşma siyasi həqiqətin hüquqi çəkisini artırır və beynəlxalq hakimlərin qərarlarında emosional və ədalətli balansın qurulmasına kömək edir. Mədəniyyət diplomatiyası vasitəsilə dünya ictimaiyyətinə çatdırılan "Şuşa—Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtıdır" tezisi, əslində işğal faktının siyasi tərəfindən daha çox, həmin ərazinin tarixi və etnik mənsubiyyətini beynəlxalq hüquq dilinə tərcümə edir.
Nəticə etibarilə, beynəlxalq məhkəmə zallarında siyasi həqiqət yalnız arxiv sənədləri ilə deyil, həm də həmin sənədlərin arxasında dayanan canlı mədəniyyətin ruhu ilə qazanılır. Azərbaycanın mədəni zənginliyi və bu irsin qorunması uğrunda apardığı mübarizə beynəlxalq müstəvidə ölkəmizin suverenliyinin mənəvi fundamentini təşkil edir.
Mədəniyyətin təsir gücü ondadır ki, o, zaman keçdikcə unudula bilən siyasi hadisələri əbədi və qəti faktlara çevirir, bununla da beynəlxalq ədalətin təmin olunmasında ən sarsılmaz arqumentə çevrilir. Siyasi həqiqətin mədəniyyət prizmasından təqdimi, dövlətin haqlı davasını təkcə hüquqi müstəvidə deyil, həm də bəşəri vicdan müstəvisində qalib edir.
Mədəniyyətin beynəlxalq tribunalardakı təsir gücü həm də onun "universal dil" olma xüsusiyyətindən qaynaqlanır. Siyasi arqumentlər çox vaxt maraqlar toqquşması kimi qəbul edilsə də, bir xalqın mədəniyyətinə qarşı törədilən cinayətlər bəşəri dəyərlərə hücum kimi qiymətləndirilir.
Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərindəki vəziyyəti beynəlxalq müstəviyə çıxararkən, məscidlərin tövləyə çevrilməsi və ya qəbiristanlıqların dağıdılması faktı sadəcə "maddi ziyan" deyil, mənəvi təcavüzün ən bariz sübutudur. Bu cür faktlar beynəlxalq konvensiyaların (məsələn, 1954-cü il Haaqa Konvensiyası) pozulmasını daha dərindən və təsirli şəkildə ifşa edir.
Bundan əlavə, mədəniyyət beynəlxalq hüquqi proseslərdə "mənsubiyyət sənədi" funksiyasını daşıyır. Ermənistanın onilliklər boyu həyata keçirdiyi saxtalaşdırma və yer adlarının dəyişdirilməsi (toponimik soyqırım) siyasətinə qarşı ən güclü cavab Azərbaycanın folkloru, xalçaçılıq sənəti və kulinariya irsidir. Beynəlxalq tribunalarda bu elementlərin elmi və tarixi əsaslarla təqdim edilməsi, işğalçı tərəfin siyasi manipulyasiyalarını darmadağın edir. Çünki siyasi sərhədlər müvəqqəti dəyişə bilsə də, bir xalqın əsrlər boyu yaratdığı mədəni qatları saxtalaşdırmaq qeyri-mümkündür.
Mədəniyyətin gücü həm də beynəlxalq ictimai rəyin formalaşmasında özünü göstərir ki, bu da birbaşa hüquqi qərarlara dolayı yolla təsir edir. Məsələn, Qarabağın musiqi irsinin, Xurşidbanu Natəvanın və ya Molla Pənah Vaqifin yaradıcılığının dünya miqyasında təbliği, həmin torpaqların "kimə məxsus olduğu" sualına ən ali və estetik cavabdır. Tribunalarda hakimlər təkcə quru qanun maddələrinə deyil, həm də həmin ərazinin kim tərəfindən yaşadıldığına, kim tərəfindən qurulub-yaradıldığına baxırlar. Beləliklə, Azərbaycanın mədəni diplomatiyası siyasi həqiqətlərin hüquqi müstəvidə zirehinə çevrilir və dövlətin ərazi bütövlüyü davasını bəşəri ədalət davasına çevirərək onun legitimliyini sarsılmaz edir.
Nazim Hacıyev
Məqalə Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “İnsan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi, vətəndaşların hüquqi, siyasi mədəniyyət səviyyəsinin yüksəldilməsi, sosial və siyasi fəallığın artırılması” istiqaməti üzrə hazırlanmışdır.
Telegram kanalımız
