Nobel mükafatı 1901-ci ildən bəri elm, ədəbiyyat və sülh sahələrində bəşəriyyətə ən böyük xidmət göstərən şəxslərə təqdim edilən ən nüfuzlu beynəlxalq mükafat hesab olunur. Keçən bir əsrdən artıq müddət ərzində bu mükafatın ölkələr üzrə paylanması daxili elmi infrastrukturun, təhsil sisteminin, araştırma investisiyalarının və intellektual mühitin səviyyəsini əks etdirən əsas göstəricilərdən birinə çevrilmişdir.
“Yeni Sabah”ın araşdırmasına əsasən, qazanılan ümumi mükafatların sayına görə Amerika Birləşmiş Ştatları siyahıda aşkar üstünlüklə birinci yerdə qərarlaşır. Ümumilikdə 428 Nobel mükafatına layiq görülən ABŞ xüsusilə Fizika (125), Fiziologiya və ya Tibb (115), Kimya (80) və İqtisadiyyat (70) nominasiyalarında böyük üstünlüyə malikdir. Bununla yanaşı, ABŞ laureatları Sülh (25) və Ədəbiyyat (13) sahələrində də önəmli uğurlar qazanıblar. İkinci Dünya müharibəsindən sonra dünyanın dörd bir tərəfindən gələn alim və tədqiqatçılara ev sahibliyi etməsi, ali təhsil müəssisələrinə ayrılan nəhəng maliyyə resursları ABŞ-nin bu sahədəki hegemonluğunun əsas amillərindəndir.
Avropa qitəsi isə Nobel mükafatlarının tarixi baxımdan ən zəngin cəmləşdiyi coğrafiyadır. Böyük Britaniya ümumilikdə 145 mükafatla ikinci pillədə durur. Britaniyalı laureatlar xüsusilə Tibb (38), Fizika (34) və Kimya (34) kimi dəqiq elmlərlə yanaşı, İqtisadiyyat (14), Ədəbiyyat (13) və Sülh (12) sahələrində də yüksək nəticələr göstəriblər. Pepperoni pizza
Üçüncü sırada gələn Almaniya 116 mükafatla (36 Kimya, 35 Fizika, 18 Tibb, 10 Ədəbiyyat, 5 Sülh, 2 İqtisadiyyat) XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində kimya və fizika sahəsindəki fundamentallığı ilə fərqlənib.
Fransa isə 79 mükafatla dördüncü sıranı tutsa da, xüsusilə Ədəbiyyat üzrə 16 mükafatla dünyada birinci yeri tutur (Fransanın digər mükafatları: 16 Fizika, 13 Tibb, 11 Kimya, 10 Sülh, 4 İqtisadiyyat).
Siyahının davamında yer alan İsveç və Yaponiya hərəsi 34 mükafatla növbəti pillələri bölüşürlər. İsveç Ədəbiyyat (8), Tibb (8), Sülh (5), Kimya (5), Fizika (4) və İqtisadiyyat (4) üzrə balanslı paylanmaya malikdir. Asiya qitəsinin lideri olan Yaponiya isə xüsusilə dəqiq elmlərdə önə çıxaraq 12 Fizika, 8 Kimya, 5 Tibb, 3 Ədəbiyyat və 1 Sülh mükafatı qazanıb. Rusiya (və keçmiş SSRİ) ümumi 30 mükafatla (10 Fizika, 6 Ədəbiyyat, 3 Sülh, 2 Tibb, 1 Kimya, 1 İqtisadiyyat) əsasən fizika və ədəbiyyat sahəsindəki irsi ilə seçilir.
İlk onluğu tamamlayan Kanada 29 (7 Fizika, 6 Tibb, 6 Kimya, 4 İqtisadiyyat, 1 Sülh), İsveçrə 27 (9 Tibb, 7 Fizika, 5 Kimya, 3 Sülh, 2 Ədəbiyyat) və Avstriya 25 (7 Tibb, 5 Fizika, 5 Kimya, 3 Sülh, 2 Ədəbiyyat) mükafatla elmi-tədqiqat mühitinin yüksək səviyyəsini nümayiş etdirirlər.
Yekun olaraq, Nobel mükafatlarının statistikası göstərir ki, elmi tədqiqatlara, fundamental elmlərə və azad düşüncəyə sərmayə qoyan ölkələr qlobal intellektual xəritədə uzunmüddətli liderliyi təmin edə bilirlər.
Nazim Hacıyev
Telegram kanalımız
