Horadiz əməliyyatı Azərbaycanın hərbi tarixində təkcə strateji əhəmiyyətli bir döyüş deyil, həm də dövlətçilik iradəsinin və ordu quruculuğunun sınaqdan uğurla çıxdığı mühüm dönüş nöqtəsidir. 1993-cü ilin sonu və 1994-cü ilin əvvəllərində həyata keçirilən bu əməliyyat, müstəqilliyin bərpasından sonra Azərbaycan ordusunun düşmən üzərində qazandığı ilk irimiqyaslı və sarsıdıcı qələbə kimi xarakterizə olunur.
Bu uğurun memarı və hərbi-siyasi rəhbəri isə Ulu öndər Heydər Əliyev idi. Onun hakimiyyətə qayıdışından sonra cəbhədəki pərakəndəliyin aradan qaldırılması və vahid komandanlığın bərpa edilməsi Horadiz zəfərini qaçılmaz etmişdi.
1993-cü ilin dekabr ayında başlayan və 1994-cü ilin yanvarın 6-da Füzuli rayonunun Horadiz qəsəbəsinin azad edilməsi ilə nəticələnən əməliyyat hərbi baxımdan yüksək peşəkarlıqla hazırlanmışdı. Heydər Əliyev xalqa müraciət edərək hər kəsi vətənin müdafiəsinə səsləmiş, könüllü dəstələrdən nizami orduya keçid prosesini sürətləndirmişdi. O, tez-tez cəbhə bölgəsinə gedərək əsgər və zabitlərlə görüşür, onların döyüş ruhunu yüksəldirdi. Məhz dövlət rəhbərinin birbaşa diqqəti və strateji göstərişləri sayəsində Azərbaycan ordusu düşmənin xeyli sayda canlı qüvvəsini və texnikasını məhv edərək 20-dən çox kəndi və strateji əhəmiyyətli Horadiz qovşağını işğaldan qurtardı.
Horadiz əməliyyatının əhəmiyyəti sadəcə ərazi itkisinin qarşısının alınması ilə məhdudlaşmır. Bu zəfər işğalçı Ermənistanın "məğlubedilməz ordu" mifini alt-üst etdi və beynəlxalq birliyə Azərbaycanın öz torpaqlarını azad etmək qüdrətində olduğunu nümayiş etdirdi. Heydər Əliyev hərbi uğuru diplomatik müstəviyə daşıyaraq, 1994-cü ilin mayında atəşkəs sazişinin imzalanmasına nail oldu. Bu fasilə dövlətə güclü, modern və yüksək hazırlıqlı bir ordu qurmaq üçün lazımi zamanı qazandırdı. Horadiz əməliyyatı zamanı göstərilən şücaət illər sonra qazanılacaq böyük Zəfərin mənəvi təməli, Azərbaycan hərbçisinin nizam-intizam və vətənpərvərlik nümunəsi oldu.
Əməliyyatın hazırlanması və icrası
Horadiz əməliyyatının hazırlanması Azərbaycanın hərbi idarəçiliyində köklü dəyişikliklərin baş verdiyi bir dövrə təsadüf edir. 1993-cü ilin noyabrından etibarən ordu daxilindəki pərakəndəliyə son qoyulması və mərkəzləşdirilmiş komandanlığın yaradılması əməliyyatın strateji təməlini qoydu. Heydər Əliyevin bilavasitə nəzarəti altında hərbi şura yaradıldı və cəbhə boyu müdafiə xətti möhkəmləndirildi.
Planın əsas mahiyyəti düşmənin Füzuli istiqamətindəki irəliləyişini dayandırmaqla yanaşı, əks-hücuma keçərək strateji əhəmiyyətli kommunikasiya xətlərini və dəmir yolu qovşağını geri qaytarmaq idi. Bu məqsədlə yeni formalaşdırılmış briqadalar və təcrübəli hərbi qulluqçular gizli şəkildə ərazidə cəmləşdirildi.
Əməliyyat 1993-cü ilin dekabr ayının ortalarında düşmənin gözləmədiyi bir vaxtda aktiv faza qədəm qoydu. Azərbaycan ordusunun bölmələri çətin qış şəraitində Araz boyu və Füzuli istiqamətində genişmiqyaslı hücum həyata keçirdi. Dekabrın sonlarında başlanan şiddətli döyüşlər zamanı düşmənin müdafiə sədləri yarıldı. Yanvarın 5-dən 6-na keçən gecə həyata keçirilən qətiyyətli həmlə nəticəsində Horadiz qəsəbəsi və ətrafındakı strateji yüksəkliklər tamamilə nəzarətə götürüldü. Bu, Ermənistan tərəfinin böyük itkilər verərək qeyri-mütəşəkkil şəkildə geri çəkilməsi ilə müşayiət olundu.
Qələbənin memarları
Horadiz əməliyyatının qazanılmasında Ulu öndər Heydər Əliyevin strateji rəhbərliyi ilə yanaşı, cəbhənin ön xəttində düşmənə sarsıdıcı zərbələr endirən peşəkar komandir heyətinin fəaliyyəti həlledici rol oynayıb. 1993-cü ilin sonlarında orduda yaradılan nizam-intizam və vahid komandanlıq prinsipi məhz bu komandirlərin rəhbərliyi altında döyüş meydanında praktiki uğura çevrilib. Əməliyyatın planlaşdırılması Müdafiə Nazirliyinin və Baş Qərargahın rəhbərliyi ilə həyata keçirilsə də, qələbənin taktiki icrası birbaşa döyüş bölgəsində olan briqada və tabor komandirlərinin cəsarəti sayəsində mümkün olub.
Bu tarixi zəfərin əldə olunmasında Horadiz istiqamətində əsas zərbə qüvvəsi rolunu oynayan 702 nömrəli motoatıcı briqadanın və onun komandiri Şair Ramaldanovun xidmətləri xüsusi qeyd edilməlidir. Briqada komandiri döyüşləri birbaşa ön xətdən idarə edərək, düşmənin müdafiə sədlərinin yarılmasını və qəsəbəyə daxil olan ilk bölmələrin koordinasiyasını təmin edib.
Döyüşlərin gedişində fərdi qəhrəmanlıq nümunələri göstərən komandirlər həm də əsgərlər üçün mənəvi güc mənbəyinə çevrilmişdilər. Onların arasında rəhbərlik etdiyi bölmə ilə düşmənə ağır itkilər verdirən və göstərdiyi şücaətə görə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülən Faiq Baxşəliyev kimi zabitlərin adları Horadiz zəfərinin tarixinə qızıl hərflərlə həkk olunub. Fərqli qoşun növlərinin — artilleriya, kəşfiyyat və motoatıcı hissələrin komandirləri arasında yaradılmış operativ əlaqə düşmənin əks-hücum cəhdlərini vaxtında dəf etməyə imkan verdi.
Horadiz əməliyyatı Azərbaycan hərb tarixində peşəkar komandir korpusunun döyüş şəraitində sınaqdan çıxdığı ilk irimiqyaslı imtahan idi. Komandanlığın qətiyyəti və zabitlərin taktiki hazırlığı sayəsində Azərbaycan ordusu qısa müddətdə geniş ərazini işğaldan azad edərək hərbi təşəbbüsü öz əlinə aldı. Bu uğur həm də gənc zabitlərin özünəinam hissini artırdı və gələcəkdə ordunun daha da müasirləşməsi, peşəkar kadr potensialının möhkəmlənməsi üçün möhkəm təməl yaratdı. Horadizdə qazanılan bu qələbə, hərbi rəhbərliyin və əsgər iradəsinin birliyinin təzahürü idi.
Qələbənin əhəmiyyəti
Horadiz zəfərinin hərbi və siyasi nəticələri olduqca böyük idi. Cəmi bir neçə həftə davam edən əməliyyat nəticəsində Füzuli rayonunun 20-yə yaxın kəndi, habelə Cəbrayıl rayonunun Cocuq Mərcanlı kəndi işğaldan azad edildi. Bu qələbə ilə Azərbaycan tərəfi 21 min hektar ərazini geri qaytarmaqla yanaşı, düşmənin Beyləqan istiqamətində irəliləmək və Araz boyu rayonları tamamilə mühasirəyə almaq planlarını puça çıxardı. Horadiz qovşağının azad olunması Naxçıvana gedən dəmir yolu xəttinin və digər nəqliyyat infrastrukturunun gələcəkdə bərpası üçün mühüm perspektivlər açdı.
Mənəvi-psixoloji baxımdan Horadiz əməliyyatı Azərbaycan cəmiyyətində və ordusunda böyük ruh yüksəkliyi yaratdı. Bu uğur sübut etdi ki, düzgün planlaşdırma və güclü siyasi iradə olduğu təqdirdə işğal olunmuş əraziləri geri qaytarmaq mümkündür. Qazanılan bu hərbi üstünlük Azərbaycanın danışıqlar masasında mövqeyini gücləndirdi və sonrakı illərdə dövlət quruculuğu prosesində, eləcə də ordu islahatlarında əsas stimulverici amilə çevrildi. Bu zəfər, müasir Azərbaycan ordusunun öz gücünə inamının ilk parlaq təzahürü kimi tarixə düşdü.
Nazim Hacıyev
Məqalə Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Gənc nəslin milli mənlik şüurunun inkişaf etdirilməsi və vətənpərvərlik hisslərinin tərbiyəsi” istiqaməti üzrə hazırlanmışdır.
Telegram kanalımız
