Səhər yuxudan duran kimi telefona baxmaq, tələsik evdən çıxmaq, gün ərzində içiləcək suyu nəzərə almamaq və gecə kifayət qədər yatmamaq bir çox insanın adi səhər vərdişinə çevrilib. Ancaq bu davranışların bəziləri gün ərzində diqqətə, yaddaşa və iş qabiliyyətinə təsir göstərir.
“Yeni Sabah” xəbər verir ki, mütəxəssislərin fikrincə, iş gününün necə keçməsi yalnız iş yerində görülən işlərdən asılı deyil. Səhər yuxudan oyanandan sonrakı ilk saatlarda edilən seçimlər də insanın gün ərzindəki vəziyyətinə təsir edə bilər.
Ən böyük səhvlərdən biri gec yatıb səhər tez qalxmaqdır. İnsan bəzən “5-6 saat yatmışam, mənə bəs edir” düşünür. Lakin yuxu çatışmazlığı diqqətin və konsentrasiyanın azalmasına, reaksiya vaxtının uzanmasına və qərarvermə qabiliyyətinin zəifləməsinə səbəb ola bilər. ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin məlumatlarında da yorğunluğun diqqət, qısamüddətli yaddaş və mühakimə qabiliyyətinə mənfi təsir göstərə bildiyi qeyd olunur. Dominos pizza
Üstəlik, insanın yuxusuz olduğu halda özünü əvvəlki qədər məhsuldar hesab etməsi də mümkündür. Araşdırmalarda yuxu çatışmazlığı yaşayan insanların performanslarındakı zəifləməni hər zaman düzgün qiymətləndirə bilmədiyi göstərilir. Bu isə xüsusilə avtomobil idarə edən, texnika ilə işləyən və yüksək diqqət tələb edən peşələrdə daha ciddi risk yarada bilər.
Səhər edilən digər geniş yayılmış səhv isə yataqdan qalxan kimi telefona sarılmaqdır. İnsanlar bəzən hələ yataqdan çıxmamış sosial şəbəkələrə, mesajlara və iş yazışmalarına baxırlar. Nəticədə günə öz planları ilə deyil, başqalarının göndərdiyi məlumatlarla başlayırlar. Xüsusilə işlə bağlı mesajları səhər tezdən oxumaq bəzi insanlarda gün başlamamış stress hissinin yaranmasına səbəb ola bilər.
Bir çox insan səhər yeməyini də tamamilə buraxır. Lakin burada vəziyyət düşündüyümüz qədər sadə deyil. Elmi araşdırmalar səhər yeməyinin diqqət və yaddaşa təsirinin bütün insanlarda eyni olmadığını göstərir. Sistematik araşdırmalarda səhər yeməyinin faydaları ilə bağlı nəticələrin tam yekdil olmadığı bildirilir. Sağlam insanlarda səhər yeməyini buraxmağın qısa müddətdə iş qabiliyyətini mütləq şəkildə pisləşdirdiyini demək mümkün deyil.
Yəni səhər yeməyi yeməyən hər kəsin gün ərzində diqqəti mütləq zəifləyəcək fikri doğru deyil. Burada insanın fərdi xüsusiyyətləri, gördüyü iş, fiziki aktivliyi və ümumi qidalanması da rol oynayır. Bununla belə, bəzi araşdırmalarda səhər qidasının müəyyən yaddaş tapşırıqlarında üstünlük yaratdığı müşahidə olunub.
Səhər saatlarında edilən başqa bir səhv isə günə həddindən artıq kofeinlə başlamaqdır. İnsan yuxulu olduqda bir-birinin ardınca qəhvə və digər kofeinli içkilər qəbul etməyi çıxış yolu kimi görə bilər. Kofein müəyyən hallarda ayıqlığı artıra bilər, amma onu yuxunun əvəzi hesab etmək düzgün deyil. Yuxu çatışmazlığının yaratdığı diqqət və qərarvermə problemləri sadəcə daha çox kofein qəbul etməklə tam aradan qalxmır.
Səhər su içməyi unutmaq da gündəlik vərdişlər arasında yer alır. Xüsusilə isti havalarda və fiziki aktivlik zamanı maye çatışmazlığı diqqət və yaddaş kimi bəzi idrak funksiyalarına təsir göstərə bilər. Bununla belə, susuzluğun iş qabiliyyətinə təsiri ilə bağlı elmi nəticələr bütün hallarda eyni deyil. Buna görə də “səhər mütləq müəyyən miqdarda su içilməlidir” kimi universal qayda qoymaq əvəzinə, gün ərzində kifayət qədər maye qəbul etmək daha məntiqli yanaşmadır.
Tələsik evdən çıxmaq da günün əvvəlində əlavə gərginlik yarada bilər. Səhər oyanmağa gecikən insanın yemək yeməyə, hazırlaşmağa və işə gedərkən yol vəziyyətini nəzərə almağa vaxtı azalır. Nəticədə insan evdən stress içində çıxır və bu gərginlik iş yerinə çatana qədər davam edə bilər.
Bəzi insanlar isə işə gedərkən bütün yolu telefonla keçirir. Avtobusda, metroda və ya avtomobildə telefonla davamlı yazışmaq səhər saatlarını informasiya axınına çevirir. Xüsusilə işə başlamamışdan əvvəl çoxsaylı mesaj və xəbərləri oxumaq insanın diqqətini parçalaya bilər.
Digər problem səhər saatlarında günün planını heç düşünməməkdir. İşə çatan kimi bütün tapşırıqlara eyni anda başlamaq insanın prioritetləri qarışdırmasına səbəb ola bilər. Gün ərzində hansı işlərin vacib olduğunu əvvəlcədən müəyyənləşdirmək isə vaxtın daha səmərəli bölüşdürülməsinə kömək edə bilər.
Səhər işə gedənlərin yol hərəkəti zamanı etdiyi səhvlər də ayrıca risk yaradır. Yuxulu və yorğun halda avtomobil idarə etmək xüsusilə təhlükəlidir. Bu səbəbdən gecə kifayət qədər yatmayan şəxsin səhər sükan arxasında özünü normal hiss etməsi onun tam ayıq olduğu anlamına gəlmir.
Maraqlıdır ki, səhər edilən bütün “səhvləri” eyni səviyyədə qiymətləndirmək də düzgün deyil. Məsələn, səhər yeməyi yeməmək hər insan üçün problem yaratmaya bilər. Amma yuxu çatışmazlığı, xüsusilə də davamlı olduqda, həm iş performansı, həm də təhlükəsizlik baxımından daha ciddi məsələdir. CDC də yuxu çatışmazlığının iş yerində səhvlərin və məhsuldarlığın azalması ilə əlaqəli olduğunu bildirir.
Mütəxəssislərin tövsiyələrini gündəlik həyata uyğunlaşdırdıqda səhəri daha sadə qurmaq mümkündür: kifayət qədər yatmaq, oyanmağa tələsməyəcək vaxtda durmaq, səhər telefon istifadəsini məhdudlaşdırmaq, susuz qalmamaq, özünü yaxşı hiss etmədikdə bunu nəzərə almaq və iş gününün əsas tapşırıqlarını əvvəlcədən müəyyənləşdirmək.
Əsas məsələ isə səhəri mümkün qədər çox qayda ilə doldurmaq deyil. İnsanların yuxu ehtiyacı, iş rejimi və qidalanması fərqli olduğundan hər kəs üçün eyni səhər rutini mövcud deyil. Lakin yuxusuz halda işə getmək və xüsusilə sükan arxasına keçmək kimi risklərə “adi səhər yorğunluğu” kimi yanaşmaq təhlükəli ola bilər.
Əsmətxanım Rzazadə
Telegram kanalımız
