Bir məhsulu almaq üçün artıq evdən çıxmağa, mağazaları gəzməyə, kassada növbə gözləməyə ehtiyac yoxdur. Bir neçə saniyə ərzində məhsulu seçmək, kart məlumatlarını daxil etmək və sifarişi tamamlamaq mümkündür. Bəzən isə insan mağazaya heç nə almaq niyyəti olmadan daxil olur və bir neçə dəqiqə sonra səbətində ehtiyacı olmayan məhsullarla qarşılaşır. Bəs onlayn alış-veriş həqiqətən bizi daha çox xərcləməyə vadar edir?
“Yeni Sabah” xəbər verir ki, elmi araşdırmalar onlayn alış-veriş mühitinin impulsiv alış üçün əlverişli şərait yarada bildiyini göstərir. 2022-ci ildə iki böyük elektron ticarət platformasının 1489 istifadəçisi arasında aparılan araşdırmada onlayn alış-veriş təcrübəsinin müxtəlif xüsusiyyətləri ilə impulsiv alış arasında müsbət əlaqə müəyyən edilib. Araşdırmada rahatlıq, istifadə təcrübəsi və platformaya münasibətin alış davranışına təsiri araşdırılıb.
Əslində fiziki mağazada alış-veriş edərkən insanın qarşısında müəyyən “maneələr” olur. Mağazaya getmək, məhsulu əlinə götürmək, qiyməti düşünmək, kassaya yaxınlaşmaq və ödəniş etmək üçün vaxt lazımdır. Onlayn alış-verişdə isə bu mərhələlərin böyük hissəsi saniyələrə qədər qısalır. Araşdırmalarda da internet alış-verişinin daha sürətli və rahat olmasının alış tezliyini artıra bilən amillərdən olduğu göstərilib. Pepperoni pizza
“Sadəcə baxırdım” necə alışa çevrilir?
Onlayn platformaların ən güclü tərəflərindən biri istifadəçiyə nə göstəriləcəyini müəyyənləşdirməsidir. Bir məhsula baxdıqdan sonra oxşar məhsulların qarşıya çıxması, “bunu alanlar bunları da aldı” tövsiyələri və əvvəlki axtarışlara uyğun reklamlar insanı alış-verişdə saxlaya bilər.
Sosial şəbəkələrdə vəziyyət daha da fərqlidir. İnsan əvvəlcə əyləncə məqsədilə video izləyir, qarşısına məhsul çıxır və həmin məhsulu almaq üçün platformadan çıxmasına belə ehtiyac qalmır. 2024-cü ildə aparılan araşdırmada sosial ticarət platformalarında alış düymələrinin və alış prosesinin sadələşdirilməsinin impulsiv alış imkanlarını artırdığı araşdırılıb.
Yəni alış-veriş artıq ayrıca fəaliyyət olmaqdan çıxıb, gündəlik internet istifadəsinin bir hissəsinə çevrilir.
“Son 10 dəqiqə” niyə bizi tələsdirir?
Onlayn mağazalarda tez-tez “kampaniyanın bitməsinə 10 dəqiqə qalıb”, “son 2 məhsul”, “bu məhsula hazırda 15 nəfər baxır” kimi mesajlara rast gəlinir.
Bu cür mesajların hamısının manipulyativ və ya saxta olduğunu söyləmək olmaz. Lakin rəqəmsal istehlak mühitində istifadəçinin qərarına təsir edən dizayn üsulları ayrıca araşdırılır. ABŞ Federal Ticarət Komissiyası belə üsullar üçün “dark patterns” terminindən istifadə edir. Bunlara istehlakçını tələsdirən geri sayım saatları, vacib məlumatların gizlədilməsi, əlavə ödənişlərin prosesin son mərhələsində üzə çıxması və digər manipulyativ dizayn nümunələri daxildir.
2024-cü ildə 26 ölkədən 27 qurumun iştirakı ilə aparılan beynəlxalq araşdırmada yoxlanılan 642 sayt və tətbiqin təxminən 76 faizində ən azı bir mümkün “dark pattern” nümunəsi aşkarlanıb. Bu nəticə həmin bütün platformaların qanunu pozduğu anlamına gəlmir; araşdırmanın özü də aşkarlanan üsulların avtomatik olaraq qanunsuz sayılmadığını vurğulayır.
Ən təhlükəli məqam: pul xərclədiyimizi hiss etməmək
Onlayn alış-verişdə ödəniş də dəyişib. Kart məlumatları yadda saxlanılır, biometrik təsdiq və bir kliklə ödəniş mümkündür. Nəticədə alış qərarı ilə pulun hesabdan çıxması arasındakı emosional məsafə qısala və ya dəyişə bilər.
Ödəniş texnologiyalarının istehlak davranışına təsirini araşdıran tədqiqatlarda ödəniş prosesinin insanın xərcləmə ilə bağlı psixoloji qavrayışına təsir göstərə bildiyi göstərilib.
2026-cı ildə yayımlanan yeni araşdırmada isə məhsul səhifəsində ödəniş imkanlarının daha nəzərəçarpan göstərilməsinin alış ehtimalını artıra bildiyi müəyyən edilib. Tədqiqatçılar bunu istehlakçının ödəniş prosesini zehində daha asan təsəvvür etməsi ilə əlaqələndirirlər.
Başqa sözlə, “ayda 20 manat” kimi görünən hissə insana “bu məhsulu almaq asandır” mesajı verə bilər. Lakin ay ərzində bu cür kiçik ödənişlərin sayı artdıqca ümumi məbləğ ciddi rəqəmə çevrilə bilər.
“Endirim” gördükdə həqiqətən qənaət edirik?
Onlayn alış-verişin başqa bir paradoksu da budur: insan bəzən endirimdə məhsul alaraq pul qazandığını düşünür, halbuki həmin məhsulu ümumiyyətlə almağı planlaşdırmayıb.
Məsələn, 100 manatlıq məhsulun 70 manata düşməsi ilk baxışda 30 manat qənaət kimi görünür. Amma həmin məhsula ehtiyac yox idisə, əslində 70 manat xərclənib.
Məhz buna görə istehlak davranışı üzrə mütəxəssislər alış zamanı “Mən bunu endirimdə olduğu üçün alıram, yoxsa həqiqətən ehtiyacım var?” sualının verilməsini vacib hesab edirlər.
Bəs niyə onlayn alış-verişdən əl çəkmirik?
Çünki onun üstünlükləri də kifayət qədər çoxdur. Məhsulları müqayisə etmək, qiymət axtarmaq, mağazaya getmədən alış etmək, rəyləri oxumaq və müxtəlif satıcıları bir neçə dəqiqə ərzində müqayisə etmək mümkündür. Araşdırmalar da onlayn alış-verişin vaxt və axtarış xərclərini azaltdığını göstərir.
Problem onlayn alış-verişin özündə deyil. Əsas məsələ insanın nə vaxt ehtiyac üçün, nə vaxt isə impulsla alış etdiyini ayırd edə bilməsidir.
Bunun üçün sadə üsul var: səbətə əlavə etdiyiniz məhsulu dərhal almamaq, bir müddət gözləmək və özünüzə üç sual vermək – “Buna həqiqətən ehtiyacım varmı?”, “Bu məhsulu endirim olmasaydı alardım?”, “Hazırda bunu almaq üçün büdcəmdə ayrıca pul varmı?”
Bu sualların cavabı “xeyr”dirsə, bəlkə də problem məhsulda deyil, onu almaq istəyini yaradan ekrandadır.
Çünki müasir onlayn alış-verişdə satılan təkcə məhsul deyil. Diqqətimiz, vaxtımız və alış qərarımız da rəqabət predmetinə çevrilib.
Aydan Hacı
Telegram kanalımız
