Sürücülük imtahanlarında şəffaflığı artıracaq yeni sistem Azərbaycanda da tətbiq oluna bilərmi?
"Yeni Sabah" xəbər verir ki, nəqliyyat eksperti Adil Nəbiyev Ajans.az-a açıqlamasında bildirib ki, sürücülük vəsiqəsi almaq istəyən namizədlərin nəzəri imtahanları zamanı həm imtahan iştirakçılarının, həm də imtahan prosesinə nəzarət edən şəxslərin hərəkətlərinin kamera və mikrofonlar vasitəsilə qeydə alınması olduqca mühüm və müasir dövrün tələblərinə uyğun bir təşəbbüsdür.
Ekspert hesab edir ki, belə bir sistemin Azərbaycanda da tətbiq edilməsi mümkündür və bu istiqamətdə müvafiq addımların atılması məqsədəuyğun olardı: "Çünki sürücülük vəsiqəsinin verilməsi sadəcə inzibati prosedur deyil, birbaşa insanların həyat və sağlamlığı, yol hərəkətinin təhlükəsizliyi və cəmiyyətin ümumi təhlükəsizlik səviyyəsi ilə bağlı olan son dərəcə məsuliyyətli prosesdir. Biz nəzərə almalıyıq ki, sürücülük vəsiqəsi əldə edən şəxs sabah minlərlə digər hərəkət iştirakçısı ilə eyni yollardan istifadə edəcək və onun yol hərəkəti qaydalarını nə dərəcədə mənimsəməsi gələcəkdə baş verə biləcək yol-nəqliyyat hadisələrinin qarşısının alınmasında mühüm rol oynayacaq. Bu baxımdan sürücülük imtahanlarının maksimum şəffaf, obyektiv, ədalətli və insan müdaxiləsindən mümkün qədər asılı olmayan formada təşkili dövlətin yol hərəkəti təhlükəsizliyi siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri olmalıdır". pizza
A.Nəbiyev bildirib ki, Azərbaycanda sürücülük vəsiqələrinin alınması üçün nəzəri imtahanların elektron qaydada keçirilməsi artıq müəyyən texnoloji imkanların mövcud olduğunu göstərir. Lakin elektron imtahan sisteminin olması bütün prosesin tam şəffaf şəkildə həyata keçirildiyi anlamına gəlmir: " İmtahanın keçirildiyi otaqda namizədin davranışları, nəzarətçi ilə ünsiyyəti, mümkün kənar müdaxilələr, texniki nasazlıqlar və digər mübahisəli hallar obyektiv şəkildə qeydə alınmadıqda sonradan müəyyən suallar yarana bilər. Məhz buna görə də audio və video nəzarət sisteminin tətbiqi imtahan prosesinin etibarlılığını daha da artıran əlavə mexanizm kimi qiymətləndirilməlidir. Burada əsas məqsəd imtahan verən şəxsləri qorxutmaq, onlara psixoloji təzyiq göstərmək və yaxud nəzarəti sərtləşdirmək deyil, əksinə, həm namizədlərin, həm də imtahanı təşkil edən əməkdaşların hüquqlarını qorumaq, bütün iştirakçılar üçün bərabər və ədalətli şərait yaratmaqdır. Məsələn, namizəd imtahan zamanı ona qarşı qeyri-obyektiv münasibət göstərildiyini, texniki sistemdə problem yarandığını və ya imtahanın gedişinə kənar müdaxilə edildiyini iddia edərsə, müvafiq audio və video qeydlər əsasında həmin vəziyyətin araşdırılması mümkün olacaq. Eyni zamanda imtahan götürən əməkdaş haqqında əsassız ittiham irəli sürüldükdə də həmin qeydlər onun hüquqlarının müdafiəsinə xidmət edə bilər. Bu, qarşılıqlı məsuliyyət və etimad mühitinin formalaşması baxımından olduqca vacibdir".
"Digər mühüm məsələ mümkün korrupsiya hallarının, qeyri-qanuni müdaxilələrin, kənardan kömək göstərilməsi cəhdlərinin və imtahan qaydalarının pozulmasının qarşısının alınmasıdır. Audio və video nəzarət sisteminin mövcudluğu belə halların başvermə ehtimalını azalda, imtahan iştirakçılarını daha məsuliyyətli davranmağa sövq edə bilər. Lakin burada bir məqamı xüsusi vurğulamaq istəyirəm ki, sadəcə kameraların və mikrofonların quraşdırılması ilə bütün problemlərin avtomatik həll olunacağını düşünmək düzgün olmazdı. Əsas məsələ həmin sistemlərin hansı qaydada işləməsi, qeydlərin necə saxlanılması, onlara kimin nəzarət etməsi və aşkar edilən qanun pozuntularına hansı formada hüquqi qiymət verilməsidir. Əgər kamera yalnız görüntü qeydə alır, lakin həmin görüntülər üzərində müstəqil və effektiv nəzarət mexanizmi mövcud olmursa, bu zaman sistemin real səmərəliliyi məhdudlaşa bilər. Ona görə də Azərbaycanda belə bir yenilik tətbiq ediləcəksə, ilk növbədə vahid elektron nəzarət və məlumatların mühafizəsi mexanizmi yaradılmalıdır. İmtahan otaqlarında quraşdırılan kameralar namizədlərin hərəkətlərini, nəzarətçilərin fəaliyyətini və imtahanın ümumi gedişini aydın şəkildə əks etdirməlidir. Mikrofonlar isə imtahan prosesində baş verən danışıqları, verilən göstərişləri və mümkün mübahisəli halları qeydə almağa imkan verməlidir. Bununla yanaşı, imtahan iştirakçılarının şəxsi məlumatlarının qorunması da xüsusi diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır. Çünki audio və video qeydlər şəxsi məlumatların emalı ilə bağlı hüquqi öhdəliklər yaradır və onların qanunsuz şəkildə yayılması, üçüncü şəxslərə ötürülməsi və ya başqa məqsədlərlə istifadəsi yolverilməzdir. Bu səbəbdən sistemin tətbiqi zamanı mövcud fərdi məlumatların mühafizəsi qanunvericiliyinə uyğun hüquqi əsaslar müəyyənləşdirilməli, zərurət olduqda müvafiq normativ hüquqi aktlara dəyişikliklər edilməlidir. Qanunvericilikdə hansı proseslərin qeydə alınacağı, qeydlərin hansı müddətdə saxlanılacağı, kimlərin həmin məlumatlara baxmaq səlahiyyətinə malik olacağı, hansı hallarda qeydlərin hüquqi sübut kimi istifadə ediləcəyi və vətəndaşların öz imtahanları ilə bağlı məlumatlara necə çıxış əldə edə biləcəyi dəqiq tənzimlənməlidir. Xüsusilə namizədin imtahan nəticəsindən narazı qaldığı hallarda şikayət verməsi və müvafiq qeydlərin araşdırılmasını tələb etməsi üçün aydın, əlçatan və şəffaf prosedur yaradılmalıdır", - deyə ekspert qeyd edib.
O, hesab edir ki, belə bir sistemin tətbiqi yalnız nəzəri imtahanlarla məhdudlaşdırılmamalıdır. Sürücülük vəsiqəsinin əldə edilməsi prosesində ən mühüm mərhələlərdən biri də praktiki idarəetmə imtahanıdır: "Çünki nəzəri biliklərin yoxlanılması ilə yanaşı, namizədin avtomobili real yol şəraitində necə idarə etməsi, təhlükəli vəziyyətlərə reaksiyası, yol nişanlarına və nişanlanma xətlərinə əməl etməsi, piyadalara münasibəti, manevrləri düzgün yerinə yetirməsi və ümumi sürücülük mədəniyyəti də obyektiv qiymətləndirilməlidir. Praktiki imtahan avtomobillərinin salonunda, eləcə də avtomobilin qarşısında və zərurət olduqda digər istiqamətlərində kameraların quraşdırılması, salon daxilində səslərin qeydə alınması və avtomobilin hərəkət parametrlərinin elektron sistemdə saxlanılması qiymətləndirmənin şəffaflığına ciddi töhfə verə bilər. Məsələn, namizədin hansı səbəbdən imtahandan kəsildiyi, hansı yol hərəkəti qaydasını pozduğu, imtahan götürən şəxsin hansı göstərişi verdiyi və həmin göstərişin qanunauyğun olub-olmadığı sonradan obyektiv şəkildə müəyyən edilə bilər. Bu isə həm imtahan prosesində mümkün subyektiv yanaşmaların qarşısını almağa, həm də namizədlərin nəticələrə olan etimadını artırmağa xidmət edər. Eyni zamanda qiymətləndirmə meyarları əvvəlcədən dəqiq müəyyənləşdirilməli, bütün namizədlərə eyni standartlar tətbiq olunmalıdır"
Ekspert beynəlxalq təcrübədən istifadə edilməsinin vacibliyini qeyd edib: " İnkişaf etmiş ölkələrin sürücülük imtahanlarının təşkili sahəsində tətbiq etdiyi rəqəmsal nəzarət, elektron qiymətləndirmə, videoqeydiyyat və apellyasiya mexanizmləri öyrənilməli, ölkəmizin mövcud texniki və hüquqi imkanlarına uyğunlaşdırılmalıdır. Digər tərəfdən, belə bir sistemin yaradılması müəyyən maliyyə və texniki resurslar tələb edir. İmtahan mərkəzləri müasir kameralar, mikrofonlar, təhlükəsiz məlumat saxlama qurğuları, ehtiyat enerji mənbələri və mərkəzləşdirilmiş idarəetmə proqramları ilə təchiz edilməlidir. Qeydlərin dəyişdirilməsinin, silinməsinin və ya saxtalaşdırılmasının qarşısını alan texnoloji təhlükəsizlik mexanizmləri yaradılmalıdır. Hər bir imtahanın tarixi, saatı, namizədin identifikasiya məlumatları və nəticəsi müvafiq audio-video qeydlərlə əlaqələndirilməlidir. Bununla yanaşı, texniki nasazlıq baş verdikdə imtahanın necə davam etdiriləcəyi, qeydin aparılmaması halında nəticənin hüquqi statusunun nə olacağı və namizədin hüquqlarının necə təmin ediləcəyi əvvəlcədən müəyyənləşdirilməlidir. Əks halda texniki yenilik özü əlavə mübahisələrin yaranmasına səbəb ola bilər. Hesab edirəm ki, sistemin tətbiqinə ilkin mərhələdə pilot layihə formasında başlanılması daha məqsədəuyğundur. İlk olaraq müəyyən imtahan mərkəzlərində audio və video nəzarət mexanizmləri sınaqdan keçirilməli, texniki çatışmazlıqlar, vətəndaşların müraciətləri və imtahan prosesinə təsirlər təhlil olunmalıdır. Daha sonra əldə edilən nəticələr əsasında sistem mərhələli şəkildə ölkənin digər imtahan mərkəzlərində tətbiq edilə bilər".
Bununla yanaşı, imtahan götürən əməkdaşlar üçün xüsusi təlimlərin keçirilməsi, onların yeni texnologiyalardan istifadə bacarıqlarının artırılması və etik davranış qaydalarının gücləndirilməsi də vacibdir, deyə, ekspert qeyd edib: "Ümumiyyətlə, mən sürücülük vəsiqəsinin verilməsi prosesinə yalnız imtahan kimi yanaşılmasının tərəfdarı deyiləm. Bu proses ölkədə peşəkar, məsuliyyətli və təhlükəsiz sürücülərin hazırlanmasına xidmət edən bütöv bir sistemin tərkib hissəsi olmalıdır. Bu gün yol-nəqliyyat hadisələrinin müəyyən hissəsi sürücülərin qaydaları kifayət qədər bilməməsi, təhlükəni vaxtında qiymətləndirə bilməməsi, düzgün qərar qəbul etməməsi və praktiki idarəetmə bacarıqlarının zəif olması ilə əlaqədardır. Ona görə də imtahanların şəffaflığının artırılması ilə paralel olaraq sürücü hazırlığının keyfiyyətinə, tədris proqramlarının müasir tələblərə uyğunlaşdırılmasına, praktiki məşğələlərin effektivliyinə və təhlükəsiz idarəetmə vərdişlərinin formalaşdırılmasına da ciddi diqqət yetirilməlidir. Sürücülük vəsiqəsi sadəcə test suallarını əzbərləyərək və ya müəyyən manevrləri mexaniki şəkildə yerinə yetirərək əldə edilən sənəd olmamalıdır. Bu sənədi alan şəxs yol hərəkətinin bütün iştirakçıları qarşısında daşıdığı məsuliyyəti dərk etməli, real təhlükəli vəziyyətlərdə düzgün qərar qəbul etməyi bacarmalıdır. Audio və video nəzarət sisteminin genişləndirilməsi bu məqsədə çatmaq üçün mühüm vasitələrdən biri ola bilər. Ancaq burada texnologiyanın tətbiqi ilə yanaşı, insan amilinin düzgün idarə olunması, obyektiv qiymətləndirmə və ictimai nəzarət mexanizmlərinin formalaşdırılması da vacibdir. Vətəndaş bilməlidir ki, imtahana daxil olduğu andan nəticə elan edilənədək bütün proses qanun çərçivəsində həyata keçirilir, heç kimin ona qarşı qeyri-obyektiv münasibət göstərmək və ya qanunsuz üstünlük yaratmaq imkanı yoxdur".
"Eyni zamanda imtahan götürən şəxs də bilməlidir ki, onun fəaliyyəti obyektiv şəkildə qiymətləndirilir və qanuni qərarları müvafiq qeydlərlə təsdiqlənə bilər. Nəticə etibarilə, Rusiyada nəzərdə tutulan bu yeniliyin Azərbaycanda da tətbiqini müsbət qiymətləndirirəm. Hətta hesab edirəm ki, ölkəmizdə bu istiqamətdə daha kompleks yanaşma ortaya qoymaq mümkündür. Nəzəri və praktiki imtahanların vahid rəqəmsal nəzarət sisteminə inteqrasiyası, nəticələrin şəffaf qiymətləndirilməsi, elektron şikayət mexanizminin yaradılması, məlumatların təhlükəsiz saxlanılması və imtahan prosesinə qanunsuz müdaxilə imkanlarının minimuma endirilməsi sürücülük vəsiqələrinin verilməsi sahəsində mühüm keyfiyyət dəyişikliyinə səbəb ola bilər. Ən əsası isə unutmaq olmaz ki, sürücülük imtahanlarında şəffaflığın təmin edilməsi təkcə imtahan verən şəxslərin hüquqlarının müdafiəsi məsələsi deyil, həm də ölkənin yol hərəkəti təhlükəsizliyinə qoyulan uzunmüddətli sərmayədir. Çünki obyektiv imtahan sistemi daha hazırlıqlı sürücülərin yollara çıxmasına şərait yaradır, bu isə nəticə etibarilə yol-nəqliyyat hadisələrinin qarşısının alınmasına, insan həyatının qorunmasına və cəmiyyətdə təhlükəsiz sürücülük mədəniyyətinin inkişafına xidmət edir. Mənim qənaətimə görə, Azərbaycanda belə bir sistemin yaradılması həm texniki, həm də təşkilati baxımdan realdır və müvafiq hüquqi mexanizmlər formalaşdırılmaqla onun mərhələli şəkildə tətbiqinə başlanılması məqsədəuyğun olardı", deyə, A.Nəbiyev qeyd edib.
Telegram kanalımız
