Nitq insanlar arasında əlaqəni təmin edən ünsiyyət üçün ən vacib elementlərdəndir. Ümumiyyətlə nitq həyatı əhəmiyyətinə görə çoxfunksiyalı xarakter daşıyır. O, təkcə ünsiyyət vasitəsi kimi deyil, həm də təfəkkür vasitəsi, şüurun, yaddaşın, məlumatın daşıyıcısı, başqalarının davranışını idarə etmək və insanın öz davranışını tənzimləmək vasitəsidir. Hazırda məktəbəqədər və kiçik məktəblilərin nitq inkişafı probleminə böyük diqqət yetirilir. Uşağın düzgün nitqinin formalaşması məktəbəqədər təhsilin əsas vəzifələrindən biridir. Normalda, beş-altı yaşa qədər düzgün səs tələffüzünün formalaşması başa çatır. 6-7 yaşlarında, düzgün nitq tərbiyəsi şəraitində və mərkəzi və periferik nitq aparatının üzvi pozğunluqları olmadıqda, uşaqlar ana dilinin bütün səslərindən düzgün istifadə edirlər. Altı yaşlı uşaqların tələffüzü böyüklərin nitqindən çox da fərqlənmir, çətinliklər yalnız yeni sözlər və ya ifadələr, uşağın hələ fərqləndirmədiyi səs birləşmələri olduğu hallarda qeyd olunur. Məktəblilərdə nitq pozğunluqları müxtəlif səbəblərlə əlaqələndirilir, fərqli xarakter daşıyır və şagirdlərin ümumi inkişafına və uğurlarına müxtəlif yollarla təsir göstərir.
Bəzən məktəblilərdə zəif söz ehtiyatı, qrammatik quruluşun və ardıcıl nitqin pozulması, formalaşmamış səs tələffüzü, fonemik qavrayışın zəifliyi müşahidə edilir. Bu zaman uşaq fikirlərini aydın, tam və düzgün ifadə edə bilmir.
Bəzi nitq çatışmazlıqlarına travmatik hadisələr səbəb ola bilər: nitq orqanlarının anormal quruluşu və ya hərəkətliliyinin pozulması, eşitmə və ya görmə itkisi, uşaqda sinir sisteminin pozğunluqları. Digər hallarda nitq qüsurlarının yaranması pedaqoji laqeydliyin nəticəsidir: ailədə uşaqla düzgün ünsiyyət qurulmayıb, ətrafdakıların nitqi zəifdir, uşağın nitqini adi “uşaqlıq dövrü” hesab edərək pozuntuya fikir vermirdilər. Uşağın nitqinin fonetik xüsusiyyətləri məktəb yaşına qədər vaxtında aradan qaldırılmasa, artıq sabitləşir və düzəltmək daha çətindir, çünki uşaq səsləri səhv tələffüz etmək bacarığını formalaşdırıb möhkəmləndirir. Bir qayda olaraq, məktəblilərdə nitq pozğunluqları kiçik uşaqlarda olduğu kimidir. Lakin istisna hallarda ola bilər ki, məktəbəqədər yaşda uşağın nitqindıə heç bir problem olmasın. Lakin bəzən məktəbli dövründə nitq pozğunluğu ortaya çıxa bilər. Pepperoni pizza
Qeyd etdiklərimizi nəzərə alıb, göstərmək lazımdır ki, məktəbəqədər yaş dövründə düzgün formalaşmış nitqin tərbiyə edilməsi çox ciddi və lazımlı ictimai əhəmiyyətli vəzifədir. Bu vəzifənin məsuliyyətini həm valideynlər, həm müəllimlər, həm də ictimaiyyət başa düşməlidir. Biz göstərdik ki, 4-5 yaşlarda nitq qüsurlarının çoxu tədricən aradan qalxır. Lakin bu proses öz-özünə deyil, böyüklərin pedaqoji təsiri nəticəsində baş verir. Bu təsir o vaxt yaxşı nəticə verir ki, uşaq normal eşitsin, düzgün danışmaq üçün böyüklərin göstərişini alsın və bu göstərişə uyğun danışmağa həvəsi olsun. Beləliklə, uşağın nitq mühitinin yaxşılaşması, valideyn və tərbiyəçilərin aydın və düzgün nitqi çox böyük əhəmiyyətə malikdir.
Məktəbdə islah-tərbiyə işləri bütün müəllimlər və tərbiyəçilər tərəfindən həyata keçirilir, vahid nitq rejimini həyata keçirir və bütün sinifdənkənar fəaliyyət sisteminin həyata keçirilməsini təmin edir. Nitq inkişafı dərslərinin əsas vəzifəsi uşaqlara nitqindəki çatışmazlıqları aradan qaldırmağa kömək etmək, dil biliklərini təkmilləşdirmək, şagirdlərə nitqdən ünsiyyət və ümumiləşdirmə vasitəsi kimi istifadə etməyi öyrətməkdir. Uşaqlarda nitq bacarıq və vərdişlərinin formalaşması yalnız nitq təcrübəsi əsasında baş verir, buna görə də xüsusi məktəbdə oxuduğu müddətdə xüsusi təşkil edilmiş nitq təcrübəsinə çox diqqət yetirilir. Nitq təcrübəsi sayəsində uşaqlar birbaşa nitq ünsiyyəti şəraitində öz söz ehtiyatını toplamaq imkanlarını artırırlar.
Könül Qurbanova,
Azərbaycan Pedoqoji Universitetinin Xüsusi Təhsil Kafedrasının müəllimi
Telegram kanalımız
