Bəzi insanlar çox yeyə və eyni zamanda arıq qala bilirlər. Çoxsaylı araşdırmalar göstərib ki, arıqlıq hər hansı bir tək səbəblə deyil, iştaha, fiziki aktivlik və enerji sərfiyyatındakı fərqlərin birləşməsi ilə bağlıdır.
Piylənmə qəbul edilən enerji ilə ümumi enerji sərfiyyatı arasındakı disbalansdan yaranan qlobal səhiyyə problemidir. Lakin belə təəssürat yaranır ki, bəzi insanlar çəki almadan “istədiklərini yeyə bilirlər”.
2022-ci ildə Aberdin Universiteti və Çin Elmlər Akademiyasının alimləri bununla bağlı araşdırma aparıblar, nəticələr isə “Cell Metabolism” jurnalında dərc edilib. Tədqiqatda 150 arıq insan (bədən kütlə indeksi 18,5-dən aşağı) və normal bədən kütlə indeksinə malik 173 nəfər iştirak edib. Alimlər qidalanmanın qeydlərini aparmaq əvəzinə, enerji sərfiyyatını ölçməyə imkan verən metodlardan istifadə ediblər.
Tədqiqatçılar belə nəticəyə gəliblər ki, çox arıq insanlar orta hesabla normal bədən kütlə indeksinə malik insanlarla müqayisədə daha az hərəkət edirlər. Onlar orta hesabla təxminən 12 faiz daha az kalori qəbul edirlər. Bununla yanaşı, belə insanlarda istirahət vəziyyətində enerji sərfiyyatı orta hesabla daha yüksək olub. Bu göstərici qalxanabənzər vəz hormonlarının daha yüksək səviyyəsi ilə bağlı olub.
Ehtimal olunur ki, arıqlığın qorunub saxlanılmasında gündəlik aktivliyin termogenezi (NEAT) də mühüm rol oynayır. NEAT insan yatmadığı, yemək yemədiyi və idmanla məşğul olmadığı vaxt ərzində bədənin gün boyu sərf etdiyi bütün enerjini əhatə edir. Mayo Klinikasının tədqiqatçısı Ceyms Levin bildirirdi ki, eyni bədən quruluşuna malik iki insan arasında bəzi hallarda NEAT fərqi gündə 2000 kaloriyə çata bilər. Onun komandası araşdırmalardan birində müəyyən edib ki, piylənmədən əziyyət çəkən insanlar arıq insanlarla müqayisədə gündə orta hesabla 150 dəqiqə çox otururlar.
2023-cü ildə “Frontiers in Sports and Active Living” jurnalında dərc olunmuş məqaləsində Levin “yerində dura bilməmə amili” adlı hipotez irəli sürüb. Bu, artıq enerji olduqda spontan hərəkəti artırmağa qadir anadangəlmə neyrobioloji meyl kimi izah olunur.
Böyük əhəmiyyət kəsb edən amillərdən biri də, ehtimal ki, genetikadır. Kembric Universitetinin alimləri çox arıq insanların, ağır piylənməsi olan şəxslərin və normal çəkili insanların DNT-sini müqayisə ediblər. Komanda piylənmə riskinin artması ilə bağlı həm əvvəldən məlum olan, həm də bir neçə yeni genetik variant aşkar edib. Tədqiqatçılar həmçinin aşağı bədən çəkisinə meyillə əlaqəli genetik amillərin də mövcudluğunu qeyd ediblər.
2020-ci ildə italiyalı alimlər qrupu “Obesity Research & Clinical Practice” jurnalında dərc olunmuş meta-analiz aparıb. Tədqiqatçılar belə nəticəyə gəliblər ki, xroniki yuxu çatışmazlığı da piylənmə ehtimalını artıra bilər.
Alimlərin bəzi insanların digərlərindən bir qədər çox yeyib, lakin buna baxmayaraq kökəlməməsinin səbəbi ilə bağlı vahid cavabı yoxdur. Buna xəstəliklər, dərman qəbulu, genetika və yağsız bədən kütləsi də daxil olmaqla çoxsaylı amillər təsir edir. Yadda saxlamaq vacibdir ki, enerji qəbulu yalnız əsas yeməklərlə məhdudlaşmır, qəlyanaltıları da əhatə edir. Enerji sərfiyyatı də öz növbəsində yalnız məşqlərdən asılı deyil./Azərtac
Telegram kanalımız
